Gần đây các phương tiện thông tin thường nói đến “bão cytokine” khi đưa tin về bệnh nhân 91 – phi công người Anh có béo phì, diễn biến nặng mà Bộ Y tế đang tập trung trang thiết bị, thuốc cũng như trí tuệ của các chuyên gia đầu ngành trên cả nước cứu chữa. Vậy “Bão cytokine” hay tiếng Anh là “Cytokine storm” là gì? Tại sao lại nguy hiểm đến vậy và sự cảnh báo từ trường hợp này là gì?
Hiện tượng hệ thống miễn dịch cơ thể phản ứng quá mạnh trước tác nhân kích thích gọi là “Hội chứng giải phóng cytokine - Cytokine release syndrome - CRS), nếu phản ứng quá mạnh, nguy hiểm đến tính mạng được gọi là “Bão cytokine hay Cytokine storm”. Đây là trường hợp hệ thống miễn dịch cơ thể đáp ứng quá mức cần thiết đối với tác nhân gây bệnh dẫn đến tấn công chính các cơ quan của cơ thể, gây tổn thương và nặng có thể gây tử vong.
Vậy cytokine là gì?
Cytokine là những phân tử protein nhỏ được tiết ra từ những tế bào khác nhau của cơ thể, bao gồm những tế bào của hệ thống miễn dịch của cơ thể (như bạch cầu, đại thực bào, tế bào T…) nhằm phối hợp với cơ thể chống lại mầm bệnh, khởi động quá trình viêm và tiếp tục kích hoạt các bạch cầu khác di chuyển đến ổ viêm. Tên cytokine được đặt theo tiếng Hy lạp, tế bào (cyto) và di chuyển (kinos). Các cytokine bao gồm các hoạt chất trung gian hóa học khác nhau như: interleukin I, IL -6, TNFα… Thông thường, phản ứng miễn dịch cơ thể đủ mạnh sẽ tiêu diệt được mầm bệnh, nếu không đủ mạnh cơ thể sẽ mắc bệnh nhưng đôi khi phản ứng quá mạnh sẽ gây tổn hại cho cơ thể.
Thuật ngữ Bão cytokine có thể được sử dụng lần đầu tiên vào năm 1993 trong một cuộc thảo luận về bệnh ghép chống lại vật chủ. Hiện tượng này được biết đến nhiều hơn sau năm 2005 khi dịch cúm gia cầm H5N1 (bird flu) bùng nổ với tỷ lệ tử vong cao được cho liên quan đến đáp ứng cytokine vượt quá tầm kiểm soát.
Đối với đại dịch SARS-CoV-2, khi phổi của một người bị nhiễm virus, nó sẽ kích hoạt quá trình viêm, thu hút các tế bào miễn dịch tới khu vực nhiễm để tấn công virus. Kết qủa tạo phản ứng viêm tại chỗ. Nhưng đối với một số bệnh nhân, cytokine được giải phóng ra vượt quá mức không kiểm soát được khi quá trình viêm kích hoạt quá nhiều tế bào thuộc hệ thống miễn dịch một cách không cần thiết thúc đẩy các phản ứng viêm tăng lên quá mức. Quá trình này có thể dẫn đến những tổn thương nghiêm trọng và thậm chí có thể gây tử vong cho bệnh nhân.
Bão cytokine là một biến chứng không chỉ gặp đối với dịch Covid-19 hay dịch cúm gia cầm mà còn gặp ở các bệnh đường hô hấp khác gây ra bởi chủng corona virus như SARS và MERS.
Một thông tin rất quan trọng được đăng tải trên tạp chí HealthDay News (15/4/2020) liên quan đến bệnh nhân mắc SARS-CoV-2. Đó là, các nhà nghiên cứu nhận thấy rằng rõ ràng tuổi và các bệnh mạn tính làm cho người nhiễm virus nặng lên, thậm chí tử vong nhưng béo phì cũng là một yếu tố quan trọng có thể làm những người trẻ tuổi hơn có nguy cơ cao hơn. Các nhà nghiên cứu thậm chí nghi ngờ rằng quá trình viêm xẩy ra ở người béo phì có thể là một yếu tố mạnh làm nặng lên tình trạng bệnh của người nhiễm coronavirus; thậm chí có thể còn có ý nghĩa hơn bệnh tim và phổi.
Tiến sỹ Jennifer Lighter, đồng tác giả của nghiên cứu, trợ lý giáo sư về các bệnh truyền nhiễm nhi khoa của Trường Đại học Y khoa NYU, thành phố New York cho biết: những người dưới 60 tuổi nói chung được coi như là nguy cơ mắc bệnh thấp, tuy nhiên nhóm nghiên cứu lại thấy rằng những người béo phì có nguy cơ nhập viện do bệnh cao gấp 2 lần. Đặc biệt, so với người cân nặng bình thường, những người béo phì cần chăm sóc cấp tính cao gấp 2 lần và chăm sóc tại đơn vị chăm sóc tích cực (ICU) cao gấp 3 lần. Những đối tượng nghiên cứu mặc dù béo phì nhưng không mắc bệnh đái tháo đường hay bệnh tim mạch.
Những người béo phì có tỷ lệ cao bị hội chứng ngừng thở tắc nghẽn khi ngủ, hen, bệnh hạn chế phổi và trào ngược mà có thể ảnh hưởng đến hệ thống hô hấp khi bị nhiễm bệnh như coronavirus. Do vậy, những người trẻ nhưng bị béo phì có nguy cơ cao diến biến nặng khi mắc bệnh.
Nghiên cứu thứ hai, đứng đầu là Tiến sỹ Christopher Petrilli, Trường Đại học Y khoa NYU Grossman, thành phố New York, cũng gợi ý mối liên quan với béo phì có thể là vai trò của nó trong việc gây nên quá trình viêm. Viêm mạn tính cũng là yếu tố gặp trong nhiều bệnh nhưu đái tháo đường typ 2, bệnh tim và ung thư.
Nói thêm về mô mỡ, như chúng ta đã biết, mô mỡ sản sinh ra nhiều cytokine trong khi đó người béo phì mô mỡ phát triển, tích lũy nhiều hơn người cân nặng bình thường. Do vậy, giả thuyết về sự phản ứng quá mức của cơ thể khi sản sinh ra quá nhiều cytokine đáp ứng quá trình viêm dẫn đến gây tác hại cho chính người bệnh khi nhiễm coronavirus ở người béo phì là có cơ sở khoa học, thực tiễn. Bên cạnh đó, Hội chứng ngừng thở tắc nghẽn khi ngủ thường gặp ở người béo phì do các cơ hô hấp bị thâm nhiễm mỡ, không chỉ gây ảnh hưởng đến hô hấp mà còn có nguy cơ gây ra cơn tăng huyết áp trong đêm. Những yếu tố này sẽ làm tăng tin lượng nặng cho người béo phì mắc covid-19.
Chính vì vậy người trẻ tuổi bị béo phì, không được chủ quan, cần nghiêm túc thực hiện các hướng dẫn phòng bệnh Covid-19 của Bộ Y tế vì như đã nói nếu mắc bệnh thì dễ có các biến chứng làm bệnh nặng lên.
Hà Nội, ngày 17 tháng 4 năm 2020
TS Phan Hướng Dương